Boyalı Köyü Hakkında
Boyalı, Nevşehir il merkezine 29 km, Ürgüp ilçe merkezine 10 km uzaklıkta, Ürgüp'ten Yeşilhisar ve İncesu'ya giden karayolu üzerinde yer alır. Kuzeyinde Aksalur, doğusunda Kayseri il sınırı, batısında Karacaören, güneyinde Karain, İltaş ve Akköy bulunur.
Köyün eski yerleşimi, halk arasında “Kızılyer Mevkii” denilen yumuşak tüf tepenin eteklerine, yukarıdan aşağıya kademeli olarak kurulmuştur. Kaya oyma mekânların önüne yığma tekniğiyle eklenen evler, dik ve dar sokaklar boyunca içbükey bir yay çizer.
Köy nüfusu 1985 yılında 350 iken bugün 79'a düşmüştür. Geçim tarım ve hayvancılığa dayanır; başlıca ürünler patates, buğday, nohut, elma ve üzümdür. Köy, Kapadokya koruma alanlarından III. Derece Doğal Sit sınırı içinde yer alır ve sekiz yapısı tescillidir.
Köyün Adının Kaynağı
Köy, 1287 (1870) tarihli Osmanlı Harîta-i Ürgüb'ünde ve 1928 tarihli resmî kayıtlarda “Boyallı” olarak, çift l ile geçer. Bu yazım, adın “boya”dan geldiği yolundaki yaygın anlatıyla bağdaşmaz; köyde boya ocağına dair bir iz de yoktur. Adın, Osmanlı arşivlerinde kayıtlı “Boyalı” adlı Yörük topluluğuna dayanması ve “Boyalıların yeri” anlamında türemiş olması daha olasıdır.
Köyün Tarihçesi
Köyün bilinen geçmişi yazılı kayıtlardan çok daha eskiye uzanır. Ören mevkiindeki kaya oyma kiliseler, şirehaneler ve konut mekânları Bizans dönemine aittir. Aynı alandaki höyüğün yüzeyinde yoğun biçimde görülen seramik parçaları ise, buradaki yerleşimin daha eski katmanlara uzanabileceğini düşündürmektedir; ancak höyükte bilimsel bir kazı yapılmadığı için kesin bir tarihlendirme henüz mümkün değildir.
Köyün adına rastlanan en eski belgeler ise 16. yüzyıla aittir. Cami vakıf defterinde, Boyalu köyü malikânesinin öteden beri vakfa ait olduğu, vakfın 1584 yılında Kadı Hüseyin'in tasarrufunda bulunduğu kayıtlıdır.
H. 1290 / M. 1873 tarihli Konya Vilayet Salnamesi'nde köy, 49 hane ve 189 nüfusla kaydedilmiştir. H. 1258 / M. 1842 tarihli Vakıflar Genel Müdürlüğü kaydında, köydeki Bayezid Camii Vakfı'nda günlük bir akçe ile hitabet görevi yürüten Seyyid Veliyyüddin'in vefatı üzerine göreve kimin atanacağına dair bir anlaşmazlık ve bu meseleyi incelemek üzere müfettiş görevlendirildiği anlatılır.
H. 1325 / M. 1907 tarihli arşiv kaydında ise, Boyalı köyünde açılan ibtidâî mektebinin resmî açılışının padişahın tahta çıkış yıldönümüne denk getirildiği bildirilir. Köy okulunun taş binası 1930'da inşa edilmiş, 1990'lı yıllarda taşımalı eğitime geçilmesiyle kapanmış, 2015'ten bu yana köy konağı olarak kullanılmaktadır.
Nüfus 1945'te 632 ile zirveye ulaşmış, ardından göç ve afet kararının etkisiyle sürekli gerilemiştir: 1985'te 350, bugün 79.
Köyün Haritası
Numaralı işaretler köydeki ve Ören mevkiindeki duraklara aittir. Bir işarete dokunduğunuzda o durağın adı, kısa bilgisi ve yol tarifi bağlantısı açılır.
Osmanlı dönemiBoyalı Köyü Camii
Köy merkezinde, kuzey–güney aksında, dikdörtgen planlı ve yerel tüf taşıyla yığma teknikte inşa edilmiştir. Krem rengi tüf, Topuz Dağı çevresindeki taş ocağından getirilmiştir.
Giriş kapısı üzerindeki kitabeye göre camiyi ilk yaptıran Bayezid adlı bir hayır sahibidir ve yapı H. 990 / M. 1582–83'te tamamlanmıştır. Kitabe, caminin zamanla yıkılıp harap düştüğünü, H. 1290'da Osmanlı sarayında görevli Hacı Osman Ağa tarafından yeniden ve süslü biçimde yaptırıldığını anlatır.
Mihrap
Cami, Nevşehir mihrapları içinde ayrı bir yer tutar. Güney duvarının ortasında, duvar kalınlığı içine yerleştirilmiş mihrap kesme taştan yapılmıştır ve yaklaşık 1,95 m genişliğinde, 3,80 m yüksekliğindedir.
Mihrabı asıl özel kılan, döner sütuncelerdir. Nişi iki yandan sınırlandıran silindirik sütunceler, başlık bölümünde külah biçimindeki kanalların içine oturur ve bu kanallar içinde kendi çevresinde dönebilir. Anadolu camilerinin birçoğunda benzeri görülse de, Nevşehir mihrapları arasında statik özelliğini bugün hâlâ kaybetmemiş, yani gerçekten dönebilen sütuncelere sahip tek örnek Boyalı Köyü Camii mihrabıdır. Sütun başlıklarında akant yaprağını andıran belirsiz formlar ve uçları volütlü kabartmalar yer alır.
Görürken durun. Mihrabın iki yanındaki ince sütunlara dikkatle bakın. Yüzyıllardır yerinde duran bu taş sütunceler, oturdukları yuvanın içinde dönebilecek biçimde yontulmuştur.
Hamam
16. yüzyıla ait cami vakıf defterinde, köy malikânesinin yanı sıra vakfa dört bab zemin ve bir hamam vakfedildiği kayıtlıdır. Aynı kayıtta vakfın 1584'te Kadı Hüseyin'in tasarrufunda bulunduğu belirtilir.
Bu tek satırlık kayıt, bugün küçük bir köy olan Boyalı'nın 16. yüzyılda kendi hamamını besleyecek büyüklükte, hareketli bir yerleşim olduğunu gösterir. Hamam günümüze ulaşmamıştır.
Köyün Çeşmeleri
Köyde, kitabeleri okunabilen ve on yıl arayla inşa edilmiş iki tarihî çeşme bulunur.
1 Numaralı Çeşme (H. 1299 / M. 1881)
Caminin kuzeyinde yer alır. Moloz taş malzemeyle, yığma sistemde ve tek kemerli olarak inşa edilmiştir; yaklaşık 3,7 m eninde, 3,8 m yüksekliğinde ve 1 m derinliğindedir. Ayna taşının üzerindeki oval kartuş içindeki kitabeye göre çeşme, merhum Dilaver Paşa'nın kızı, merhum Hacı Emin Paşa'nın eşi olan bir hanımın hayratıdır. Özgün yalağı günümüzde fayans bir yalakla değiştirilmiştir.
2 Numaralı Çeşme (H. 1288 / M. 1871)
Geleneksel konut dokusunun içinde, bir konutun avlu duvarına bitişik olarak, yerel tüf taşıyla yığma teknikte ve tek kemerli inşa edilmiştir. Yaklaşık 3,5 m eninde, 3,7 m yüksekliğinde ve 0,8 m derinliğindedir. Ayna taşının üzerinde çokgen bir kartuş içinde kitabesi, altında bardaklık nişi yer alır. Kemerin üzerinde saçak görünümlü ikinci bir kemer, arkasında su deposu bulunur. Kitabesinde yalnızca “Bismillah” ve H. 1288 tarihi okunur. Yol seviyesinin yükselmesiyle çeşme bugün yol kotunda kalmıştır.
Bizans dönemiBoyalı Kilisesi
Köy camisinin yaklaşık 10 metre batısında, büyük bir peribacası konisinin içine kaya oyma yöntemiyle açılmıştır. Bugün yaklaşık 15 × 5 metre ölçülerinde, tek parça bir kaya oda hâlindedir; tavanı kaya oyma beşik tonoz formundadır.
Kilisenin zamanında çok nitelikli duvar resimleriyle bezendiği anlaşılmaktadır. Resimler büyük ölçüde tahrip olmuş, ancak birkaç sahne hâlâ seçilebilmektedir:
- Matta/Levi'nin evindeki sofra — İsa'nın vergi memurları ve günahkârlarla aynı sofraya oturması (Matta 9:10, Markos 2:15, Luka 5:29).
- Kucağında bebek İsa ile Meryem Ana.
- Iota-Chi (ΙΧ) monogramı — İsa'nın adının Yunanca baş harflerinden oluşan bu işaretin dışındaki halka sonsuzluğu simgeler; alttaki sap ise monogramın bir alay haçı (processional cross) ya da sancak (labarum) gibi elde taşındığını gösterir.
Bizans dönemiÖren Bizans Yerleşimi
Köy meydanının yaklaşık 600 metre doğusunda, kaya cephe boyunca uzanan bir Bizans dönemi yerleşimi yer alır. Köylüler bu bölgeye “Ören mevkii” derler.
Ören'i Kapadokya'daki pek çok kaya oyma kiliseden ayıran şey, burada tek tek anıtlar değil, bütün bir köyün görülebilmesidir. Bizans dönemine tarihlenen iki kaya oyma kilisenin çevresinde şirehaneler, kaya oyma mekânlar, mutfaklar, depolar ve güvercinlikler bulunur. Dinî yapılar, üretim alanları, barınaklar ve mezarlar aynı kaya kütlelerinin içine yerleştirilmiştir. Yapıların tamamı bir arada, gerçek bir Bizans köyü izlenimi uyandırır.
İki kilise birbirine bitişik durumdadır ve giriş kapıları ortak bir avluya açılır. Avluda kaya mezarlar bulunmaktadır.
Güvercinlikler, Şirehaneler, Kaya Mezarlar
Güvercinlikler
Kaya yüzeylerine oyulmuş küçük gözler ve bunlara açılan dar giriş delikleri, güvercin yetiştiriciliği içindir. Güvercin gübresi, Kapadokya'da bağ ve bahçelerin yüzyıllar boyunca başlıca gübre kaynağı olmuştur; bu yüzden güvercinlikler dinî yapılar kadar özenle yapılmış, cepheleri kimi yerde kireç badana ve bezemeyle vurgulanmıştır.
Şirehaneler
Üzümün ezildiği ve şıranın toplandığı, kayaya oyulmuş iki kademeli havuz düzenekleridir. Üstteki geniş ve sığ teknede üzüm ezilir, açılan bir kanalla alttaki daha derin ve küçük hazneye akan şıra burada toplanırdı. Boyalı'da bugün de üzüm yetiştirilmesi, bu üretim geleneğinin kesintisiz sürdüğünü gösterir.
Kaya mezarlar
İki kilisenin ortak avlusunda, kaya zeminine oyulmuş mezarlar bulunur. Kiliselerin hemen önünde yer almaları, alanın aynı zamanda bir gömü alanı olarak kullanıldığını gösterir.
Mutfaklar, depolar ve kaya oyma mekânlar
Kiliselerin çevresinde, gündelik hayata ait oyma mekânlar sıralanır. Bu mutfaklar, depolar ve barınma alanları, Ören'i bir ibadet alanı olmaktan çıkarıp yaşayan bir yerleşime dönüştüren asıl unsurlardır. Bir kilisenin, hemen yanındaki şirehanenin ve birkaç adım ötedeki deponun aynı kaya cephede yan yana durması, buradaki topluluğun günlük düzenini olduğu gibi okumaya imkân verir.
Ören 1 Kilisesi (Sütunlu Kilise)
Giriş kapısı güneye bakan kilise, bir peribacasının içine oyulmuştur. Apsisi tam doğu yönlüdür.
Tavanı kubbe biçiminde oyulmuş olup, iç mekânda bol miktarda kırmızı kök boya korunmuştur. Kubbenin içine kök boyayla altı dilimli bir daire çizilmiştir. Apsisin her iki yanında duvar içlerine nişler oyulmuştur; kilisenin taşıyıcı sütun ayakları kırılmış durumdadır.
İç mekândaki taş işçiliği son derece ustalıklıdır; duvarlarda süsleme amaçlı nişler yer alır. Kapı doğrudan nefe açılır, bir narteks görülmemiştir.
Ören 2 Kilisesi (Kabartma Haç Kilisesi)
Ören 1 Kilisesi'nin kuzeydoğusunda yer alır. Giriş kapısı güneye bakar; yapı yine bir peribacasının içine oyulmuştur. Tavanının yarısı çökmüştür.
Kilisenin apsisi ilginç biçimde kuzeydoğu yönlüdür; ancak apsisin arkasına sonradan tam doğuya bakan bir delik açılmıştır. Tavan kubbe biçiminde oyulmuş olup eser miktarda kırmızı kök boya izi taşır.
Yapıya adını veren öğe tavandadır: taştan oyulmuş bir kabartma haç burayı diğer kiliseden ayırır. İç mekândaki taş işçiliği çok ustalıklıdır ve duvarlara süsleme amaçlı nişler oyulmuştur. Kapı doğrudan nefe açılır, narteks görülmemiştir.
Ören Höyüğü
Kaya oyma yapıların hemen yakınında bir höyük yer alır. Höyüğün varlığı ve yüzeyinde yoğun biçimde görülen çok sayıda seramik parçası kesindir. Buna karşılık höyüğün hangi döneme ait olduğu açıklığa kavuşmuş değildir; tarihlendirme konusunda farklı görüşler bulunmakta ve alanda bugüne dek bilimsel bir kazı yapılmamış olması kesin bir sonuca varmayı güçleştirmektedir.
Höyük üzerinde, çevredeki kaya oyma yapılarla çağdaş bir Bizans dönemi yerleşimi bulunması muhtemeldir. Yüzeydeki buluntular ise aynı tepede çok daha eski dönemlere ait yerleşim izlerinin de bulunabileceğine işaret etmekte, höyük bu yönüyle araştırmalara konu olmaktadır.
Kesin olan şudur: Ören mevkii tek bir dönemin değil, üst üste binmiş birden çok yerleşim katmanının izini taşır. Höyüğün bilimsel olarak araştırılması, Boyalı'nın hikâyesini bugün bilinenden çok daha geriye taşıyabilir.
Ziyaret Notları
Önerilen rota, yürüyerek yaklaşık 1,5–2 saat sürer.
- Cami
- 1 Numaralı Çeşme — caminin hemen kuzeyinde
- Boyalı Kilisesi — caminin 10 m batısında
- Geleneksel konut dokusu ve 2 Numaralı Çeşme
- Ören Bizans Yerleşimi ve Höyük — köy meydanının 600 m doğusunda
Uyarılar
- Ören'deki kiliselerin tavanları kısmen çökmüş, taşıyıcı sütun ayakları kırılmıştır. İç mekânlara girerken dikkatli olun.
- Boyalı Kilisesi'nin içi molozla doludur; zemin düzensizdir.
- Eski köy dokusunda kaya düşmesi riski nedeniyle afet kararı bulunmaktadır; boşaltılmış yapılara girmeyin.
- Kaya yüzeylerindeki kök boya izleri ve duvar resimleri son derece kırılgandır. Dokunmayın, flaşla fotoğraf çekmeyin.
- Köyde konaklama tesisi bulunmamaktadır; en yakın seçenekler Ürgüp merkezdedir.
- Höyük yüzeyindeki seramik parçaları bilimsel değer taşır. Buluntuları yerinden oynatmayın, toplamayın.
Kaynakça
- Dırık, İ. Kültür Katmanları Üzerinden Kırsalı Okumak: Kapadokya Bölgesi Ürgüp Köyleri Örneği (doktora tezi).
- Ürgüp Boyalı Köyü Camii Mihrabı (makale).
- Ürgüp ve Çevresindeki İslami Eserler.
- Konya Vilayet Salnameleri, H. 1286 / M. 1869 ve H. 1290 / M. 1873.
- Başbakanlık Osmanlı Arşivi, MF. MKT. 1021/70 (H. 1325).
- Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, D. 292, S. 6 (H. 1258).
- Oflaz, M. (1992).
- Eravşar, O. (1993).
- Saha çalışması ve sözlü görüşme notları (Boyalı Köyü, 2022–2023).